Leven in een land zonder dijken

Archeologie is niet alleen van academisch nut. Onze zorg over een veranderend klimaat en toe- en afnemende hoeveelheden water werd gedeeld door onze voorouders. Voor zo ver wij terug kunnen kijken in de tijd heeft de mens voor vergelijkbare problemen gestaan. Hoewel oorzaak en schaal van vernatting, verdroging, erosie en overstroming kunnen verschillen, is alles al een keer meegemaakt. Alleen ons antwoord op deze problemen is veranderd. De archeologie van twee grootschalig opgegraven agrarische nederzettingen uit de IJzertijd/Romeinse tijd biedt een alledaagse illustratie van deze veranderende relatie.

Beide nederzettingen, de ene in het Tielse Passewaaij en de andere onder het bedrijventerrein Hondsgemet in Geldermalsen, zijn in de IJzertijd ontstaan langs een meer of minder volwassen rivier. In een land zonder dijken hadden deze rivieren vrij spel. Regelmatige overstromingen en verlegging van de watervoerende geulen maakten wonen een hachelijke zaak. Nauwgezette analyse van de samenhang tussen het landschap en de archeologische gegevens heeft naast een gedetailleerd beeld van de fysische geografie, echter vooral laten zien hoe flexibel men omging met dit dynamische landschap. Het onderzoek schetst niet zozeer rampspoed, maar vooral een beeld van benutten van kansen en mijden van belemmeringen. Men zal niet hebben opgekeken van een overstroming en vestigde zich bij schade op de nieuw ontstane en wellicht gunstiger landschapseenheden.

Dit beeld veranderde in de Romeinse tijd. Andere motieven en overwegingen ontwikkelden zich ten grondslag aan de inrichting van het landschap. Nog steeds wel rekening houdend met de grote lijnen van het landschap, maakte men het landschap steeds meer ondergeschikt aan vooropgezette, abstracte plannen. Soms lijkt het of de rechthoekigheid van percelen belangrijker was dan de kwaliteit van de grond die de percelen omvatten.

Ondanks deze verschuiving in de perceptie van het landschap wist men verscheidene eeuwen te leven langs een gevende en nemende rivier. De glimp op het verhaal van deze twee nederzettingen laat zien dat men wist (of had) maat te houden tussen het gebruik van het landschap enerzijds, en totale beheersing ervan anderzijds. Het is al eens uitgevonden: samenleven met het landschap is het blijvende antwoord!